فرسودگی شغلی (Burnout) چیست؟

بسیار مهم است که بر فرسودگی شغلی غلبه کنید بخصوص اگر مدیر هستید و یا در یک شغل حساس و حیاتی مثل کادرهای درمان شاغلید.

بیشترین علت فرسودگی شغلی فشار کار، استرس های کنترل نشده کاری، ضرب الاجل های کاری و ساعات طولانی کار است که باعث خستگی مفرط میشوند. لذا فرد از لحاظ جسمی و ذهنی کاملا درگیر و کلافه و زمین گیر میشود.

البته از نظر بالینی فرسودگی شغلی هنوز یک اصلاح پزشکی مستقل از استرس نیست اما قطعا یک نتیجه ناشی از فرآیندهای غلط و کنترل نشده پر از استرس می باشد که می تواند در صورت عدم مدیریت موثر، شغل و حتی زندگی فرد را فلج و متلاشی کند.

در کشورهای غربی حدود ۷٪ کل شاغلین در همه حرفه ها دچار فرسودگی هستند که ممکن است در کشورهای شرقی متفاوت باشد. البته در برخی مشاغل این آمار بالاتر است مثلا در دستیاران پزشکی تا ۵۰٪ و در حسابدارها و مالی چی ها تا ۸۵٪ هم می رسد که بسیار خطرناک است. طبیعتا شرایط محیط زندگی، اقتصاد، امنیت، رفاه و شاخصه های عمومی یک‌جامعه هم در سرعت ایجاد و پیشرفت فرسودگی می توانند موثر باشند.

مطالعات نشان داد که برخی بیماریها نیز مرتبط با فرسودگی شغلی می باشند که اثرات متقابل بر یکدیگر دارند، همانند فشارخون، بیماربهای عروق کرونر قلب، اختلالات خواب، افسردگی و اضطراب که گاهی منجر به استفاده از دخانیات و یا سوء مصرف الکل و مواد مخدر و دارو می شوند. حتی دیده شده که فرسودگی شغلی بر روی احساسات و عواطف و باروری نیز اثر گذاشته است.

در مجموع فرسودگی بر کیفیت زندگی فردی، زناشویی (عاطفی، خلقی و جنسی)، اجتماعی و شغلی اثری عمیق می گذارد و آنها را دچار اختلال میکند.

می توان به لحاظ شکلی گفت که فرسودگی شغلی از سه جزء تشکیل شده است:

1. خستگی مفرط که هسته اساسی فرسودگی را می سازد و آثار عمیق جسمی، ادراکی و احساسی دارد و در محل کار، این ها بر کیفیت کار و مثبت بودن فرد اثر مستقیم می گذارند.
2. بدگمانی و بدبینی(cynisim) باعث اختلال در کیفیت و مهارت تعامل افراد با دیگران می شود و فرد را از شغلش، همکارانش، پروژه هایش و ارباب رجوع دور میکند و نگرشش را به آن ها منفی مینماید. این وضعیت عمدتا ناشی از حجم بالای کار است، هرچند تعارضات و درگیری های درون سازمانی، بی عدالتی و عدم بها دادن به فرد در فرآیندهای تصمیم گیری در محل کار از دیگر عوامل هستند.
3. جزء سوم احساس بیهودگی است که اشاره به حسی از بی کفایتی و فقدان مفید بودن دارد و فرد در این مرحله احساس میکند استعدادها و مهارتهایشان هرز می رود و نگران است که در زمان و مکانی که لازم باشد نتواند از پس کار و مسئولیت برآید. این حس عمدتا به دنبال دو حس قبلی می آید.

چه کنیم؟

معمولا عوامل محیط شغلی عامل اصلی فرسودگی است لذا شاید تغییر شغل، تیم همکار و یا سطح سازمانی فرد به پیشگیری کمک کند.

برای مدیریت فرسودگی شغلی اصل اول اهمیت دادن به وجود، جسم، روح، احساسات، عواطف، ظرفیت ها خود است و باید مواظب خوراک، خواب، فعالیت بدنی خود بوده و توجه ویژه به تفریحات، ارتباطات اجتماعی و دوستان، ریلکسیشن، خواندن مجلات و اخبار مورد علاقه و طبیعت گردی داشته باشند. همه فعالیت ها و برنامه ها را بنویسند و زمان بندی کنند.

البته همه اینها کمک به خود فرد میکند ولی ممکن است علت ها و ریشه های فرسودگی کماکان در محیط کار باقی باشند. در این مرحله باید با دقت آنچه را می شود تغییر داد و یا رها کرد را تعیین کنند تا از علل کاسته شود. شاید لازم شود نگرش خود به شغل و مسولیت ها را عوض کرد. باید خسته کننده ترین ها را پیدا کرد و تغییر داد و یا رها کرد. گاهی تغییر فضا و دکور و اتمسفر خود برخی موارد جزئی تر را برطرف می کند و گاهی بسیار فراتر از آن باید شغل را عوض کرد پیش از آن که شغل سرنوشت ما را به بدی عوض کند.

باید نهایت تلاش را کرد تا از هرچه و با هرکس که در محیط کار استرس زا است دوری نمود و باید بتوان انتظار خود از همکاران، رویا و ارباب رجوع را بازتعریف نمود.

اگر حس بدبینی و بدگمانی از علل بارز فرسودگی است آن گاه باید به دنبال ارتباطات فردی و اجتماعی تازه تر بود و دوستان جدیدتری در محل کار و یا زندگی یافت. در محیط کار باید حس حمایت از همدیگر را افزایش داد چون احتمالا دیگران هم درگیر فرسودگی شده باشند.

پس بطور خلاصه میتوان اینگونه گفت:

علائم هشدار دهنده فرسودگی شغلی چیست؟

* احساس خستگی مزمن می‌کنید.

* در تمرکز روی کار‌ها مشکل دارید.

* نسبت به دیگران احساس تحریک پذیری و بی حوصلگی می‌کنید.

* علاقه خود را به فعالیت‌هایی که پیش از این از انجام آن‌ها لذت می‌بردید، از دست داده اید.

* همیشه احساس فشار و استرس می‌کنید.

* سلامت جسمی شما به این دلیل که بیش از حد به خودتان فشار آورده اید یا برای مقابله با استرس تلاش کرده اید، تحت تاثیر قرار می‌گیرد.

* مدام نسبت به زندگی احساس منفی و بدبینی دارید.

* مشکل خواب دارید یا بیش از حد می‌خوابید.

چگونگی جلوگیری از فرسودگی شغلی

پذیرش و آگاهی از این وضعیت می‌تواند اولین قدم برای رفع مشکل باشد. با آگاهی از اینکه آیا از مراحل اولیه استرس رنج می‌برید یا استرس مزمن، طی کردن مرحله بعدی آسان‌تر می‌شود.

• علائم فرسودگی شغلی را بشناسید: علائم رایج عبارتند از خستگی غیر قابل توضیح، احساس درد، مشکل در تمرکز، افزایش نگرانی‌های سلامتی و بی خوابی. این علائم را نادیده نگیرید.

• برای خود وقت بگذارید: مطمئن شوید که هر روز زمانی را برای استراحت و انجام کاری که از آن لذت می‌برید اختصاص دهید. این می‌تواند به کاهش استرس کمک و شما را از احساس خستگی دور کند.

• از برنامه ریزی فشرده و دقیق انجام‌گرفته، فاصله بگیرید و به خود استراحت دهید: زمانی که احساس می‌کنید خسته هستید، چند دقیقه به استراحت و تجدید قوا اختصاص دهید. همچنین از برنامه ریزی بیش از حد خود خودداری کنید.

• انعطاف پذیر باشید: عاقلانه‌تر است که موقعیت را بپذیرید، کمک بخواهید، استراحت‌های مکرر انجام دهید، کار‌ها را اولویت بندی کنید.

• حد و مرز‌های سالمی را تعیین کنید: با تعیین محدودیت‌هایی در مورد میزان کار و مدت زمانی که صرف فعالیت‌های مختلف در خانه و محل کار می‌شود، مطمئن شوید که از خود مراقبت می‌کنید.

• مهربانی با خود را تمرین کنید: قاطع باشید و فقط آنچه که می‌توانید بدون وارد کردن فشار به خود و تشدید فرسودگی جسمی و ذهنی انجام دهید را بر عهده بگیرید.

• پیشرفت را بر کمال‌گرایی ارجح بدانید: بهتر است پیشرفت کنید تا اینکه خودتان را خسته کنید تا انسان کاملی باشید. با همان عشق و مهربانی که به دیگران می‌دهید با خود نیز رفتار کنید.

• تکنیک ۵-۵-۵ را بکار بگیرید: هر روز صبح را با ۵ دقیقه قدردانی و سپاسگزاری، ۵ دقیقه ورزش بدنی و ۵ دقیقه مطالعه کتاب شروع کنید. این ۱۵ دقیقه به شما کمک می‌کند تا به جای وحشت یا استرس، یک روز را با یک نکته مثبت شروع کنید. تمرین مداوم این تکنیک به همسویی روح-بدن-ذهن کمک می‌کند.

در پناه دوست سلامت باشید

فرجی